Ons fundament: vijf pijlers

De vijf pijlers

1: KLANT CENTRAAL

Via 5.000 kilometer waterleiding een kleine 44 miljoen kubieke meter water leveren aan ruim 288.000 aansluitingen, dat is geen kleinigheid. Water leveren is mensenwerk; hier en daar gaat er echt weleens iets mis. Maar gelukkig kunnen we bogen op tevreden klanten. We verbeteren het contact met onze klanten voortdurend aan de hand van continu klanttevredenheidsonderzoek. We zorgen voor een betrouwbaar product, dat is omgeven door een excellente dienstverlening. Hoe beter water werkt en onze klant ons waardeert, hoe trotser we zijn!

"Als ik baas van het waterbedrijf zou zijn, dan zou ik als eerste......"

Klanttevredenheid

‘Als ik de baas van het waterbedrijf zou zijn, dan zou ik als eerste….’. Deze vraag stelden we gedurende een aantal weken aan klanten, die net verhuisd waren en die ons klanttevredenheidsonderzoek hadden ingevuld. Deze vraag leverde tal van waardevolle reacties op. Over het belang van zuinig aan met water, over het plaatsen van openbare watertappunten, over maandelijks betalen. Over heel veel zaken, die duiden op betrokkenheid van onze klanten. Dat betrokken klanten tevreden zijn, blijkt goed uit de ‘Prestatievergelijking Drinkwaterbedrijven 2015’. In dit driejaarlijkse onderzoek worden klanten bevraagd op hun waardering over zaken als het verhelpen van storingen, verhuizingen, onderhoud en meteropnames. Waterbedrijf Groningen scoort hierop een 7,8, een cijfer waar we zeer tevreden mee zijn.

Naast het landelijke onderzoek is er natuurlijk onze eigen KlantContactMonitor (KCM). Gedurende het hele jaar meten we hiermee de klanttevredenheid in verschillende klantprocessen. Volgens de monitoring scoorden we in 2017 een 7,5 op onderhoud en een 7,4 op incasso. De score voor verhuizen kwam uit op een 7,9 en die voor meter verwisselen op 8,3. Op de processen storingen verhelpen en klachtenafhandelen vielen de scores wat lager uit; respectievelijk een 7,2 en een 6,6, maar boekten we vooruitgang ten opzichte van 2016. Voor het eerst hebben we ook grootzakelijke klanten van Waterbedrijf Groningen en North Water vragenlijsten gezonden. Met de uitkomsten hiervan willen we inzicht krijgen in onze prijs- en kwaliteitverhouding, betrouwbaarheid en informatieverstrekking.


Nieuw klantenadministratiesysteem

PINCK is de naam van het project om te komen tot een nieuw klantenadministratiesysteem. In dit ‘Project Implementatie Nieuw Customer Care and billing & Klantenportaal’ trokken we samen met Waterleidingmaatschappij Drenthe op. PINCK omvat niet alleen de meteropname, de facturering en de inning, maar ook een nieuw online klantenportaal.
Multidisciplinaire teams, die zijn gerecruteerd uit Waterleidingmaatschappij Drenthe en Waterbedrijf Groningen, hebben processen in kaart gebracht, een programma van eisen opgesteld en meegedacht met de softwareontwikkelaar ten aanzien van de mogelijke en gewenste services. Het is de verwachting dat we in het tweede kwartaal van 2018 live gaan. 

Dialoog met klanten

Informatie en communicatie zijn belangrijke voorwaarden voor tevreden klanten. Uiteraard komt het bij storingen en geplande werkzaamheden aan op goed en tijdig informeren. In 2017 is dan ook opnieuw veel aandacht besteed aan het verder optimaliseren van de informatievoorziening bij storingen en gepland onderhoud. Of het nu gaat om de inzet van de website, social media, e-mailberichten en nieuwsbrieven of om het versturen van brieven. Met informatie en in communicatie nemen we onze klanten altijd serieus en betrekken we ze bij de waterlevering. Zo kweken we sympathie en begrip. Een belangrijke dialoog met de klant vond ook plaats via het klanttevredenheidsonderzoek en op de momenten dat de klant contact zocht met ons, bijvoorbeeld naar aanleiding van een storing of bij vragen over zijn factuur. Het spreekt vanzelf dat we veel waarde hechten aan, en dus investeren in de kwaliteit van de opvolging en afhandeling van zulke klantcontactmomenten.

2: PROCESSEN DIE UITBLINKEN

Kraan open, water stroomt. Het lijkt zo simpel. We zijn er allemaal aan gewend, dat we kunnen beschikken over water, of het nu drinkwater betreft of industriewater, waar en wanneer we dat willen. Dat gaat vanzelf, dat is onze verwachting. En dan denken we er niet bij na hoe deze vanzelfsprekendheid tot stand komt. Hoe water werkt. Daar is Waterbedrijf Groningen voor. Aan de hand van gestroomlijnde processen zorgt het ervoor dat ‘het gehele raderwerk’ probleemloos, veilig en efficiënt functioneert.

"Het gehele raderwerk probleemloos, veilig en efficiënt  laten functioneren"

Asset management

Waterbedrijf Groningen is een asset intensief bedrijf en wil de prestaties van haar assets als systeem, nu en in de toekomst, beheren en optimaliseren onder maatschappelijk aanvaardbare risico’s. Aan de hand van asset management werken wij aan de continue verbetering van onze processen. Op basis van het verbeterprogramma ‘Excelleren in asset management’, dat in 2015 werd gestart, brachten wij ook in 2017 op een gestructureerde manier in het hele asset management proces van Waterbedrijf Groningen, North Water en WBG Duurzaam verbeteringen aan. De focus lag hierbij op een goede grip op prestaties, risico’s en kosten, tegen de achtergrond van ‘Samen 24/7 beheersbaar’.

Op basis van een GAP analyse (het verschil tussen het gewenste en huidige resultaat) hebben wij de belangrijkste processen in asset management opnieuw ontworpen. Daarbij zijn rollen, taken, verantwoordelijkheden en bevoegdheden opnieuw beschreven. Deze processen zijn in de eerste helft van 2017 geïmplementeerd.
Ons asset management is conform ISO 55.000 ingericht en onderworpen aan een proefaudit door Lloyds. De resultaten van deze proef audit waren zodanig positief dat Lloyds ons heeft geadviseerd om voor daadwerkelijke certificering te gaan. Besloten is om dit in het tweede kwartaal van 2018 te gaan doen.

Lean management

Als organisatie houdt Waterbedrijf Groningen zich succesvol bezig met het continu verbeteren van haar processen door middel van lean management. Kernbegrippen hierbij zijn: flexibeler, sneller, gemakkelijker, efficiënter, veiliger, duurzamer en dichter bij de klant. In onze zoektocht naar een nieuwe manier van organiseren zijn wij in 2012 aan de slag gegaan met het ‘Uitvoeringsprogramma Lean’. Na vijf jaar is in 2017 de balans opgemaakt en is er gekeken naar de vervolgstappen die we moeten zetten op weg naar een excellente organisatie. De focus ligt bij Lean op het elimineren en minimaliseren van verspillingen: zaken die geen waarde toevoegen voor de klant. Dit zorgt voor een proces, waarin minder fouten, minder onnodige handelingen en minder klachten voorkomen. Uiteindelijk stelt een verbeterd proces ons in staat om kosten te reduceren en medewerkers in staat te stellen om zich in alle opzichten te kunnen blijven ontwikkelen. In 2017 heeft dit onder meer geleid tot een optimalisatie van het storings- en onderhoudsproces.

Werkzaamheden

Water werkt alleen bij de gratie van een infrastructuur met leidingen en installaties, die goed functioneert. Waterbedrijf Groningen voert continu kleine en grote werkzaamheden uit om de infrastructuur op peil te houden. Een ingrijpend werk betreft het project Duurzame Watervoorziening Noordoost-Groningen. Het gaat hierbij om de aanleg van twee twintig kilometer lange transportleidingen voor drink- en industriewater van Groningen via de rioolwaterzuiveringsinstallatie in Garmerwolde en langs Appingedam naar de Eemshaven. In 2017 vond de planuitwerking plaats. Onze industriële afnemers in het Eemshavengebied zijn zo straks verzekerd van koel- en proceswater, dat North Water levert. En met de aanleg van de extra drinkwatertransportleiding wordt dit gebied dubbelzijding met drinkwater gevoed. Een maatregel die zekerheid geeft in een gebied dat gevoelig is voor aardbevingen. Als water al ergens werkt….
Samen met Waterschap Noorderzijlvest hebben we een persrioolleiding ontworpen, die komt te liggen tussen de Eemshaven en Spijk. Ook vond in 2017 onderzoek plaats naar de winning van water uit het Eemskanaal en naar de inzet van gezuiverd afvalwater. 

 

Aanpak Ring Zuid

Een ander groot project betreft de aanleg van de nieuwe Ringweg Zuid van de stad Groningen. Dit omvangrijke wegenproject heeft consequenties voor de ondergrondse infrastructuur, waaronder waterleidingen. Samen met Enexis en de gemeente Groningen verlegt Waterbedrijf Groningen tal van kabels en leidingen. Vorig jaar rondden we een gestuurde boring af bij de Papiermolenlaan, die in 2016 was vastgelopen, naar later bleek op zwerfkeien. Bij de Esperantostraat hebben we een gestuurde boring onder het spoor uitgevoerd.

Eén van de zwerfkeien bij de Papiermolen Eén van de zwerfkeien bij de Papiermolen

Tusschenwater

Met de uitvoering van het project Tusschenwater krijgen waterwinning, waterberging en natuur straks alle ruimte in het Hunzedal, waardoor er een mooi en natuurlijk moerasgebied zal ontstaan. Uniek aan dit project is enerzijds het winnen van drinkwater en anderzijds de tijdelijke berging van zo’n 1,3 miljoen kubieke meter water bij extreme wateroverlast. Door de aanpassingen in het gebied ontstaat er een moerasgebied dat kansen biedt voor de natuur.

Vanuit ons pompstation De Groeve leveren we jaarlijks circa 10 miljoen kuub drinkwater aan onze klanten. Om ervoor te zorgen dat de drinkwatervoorziening ongestoord kan blijven doorgaan, ook als het gebied straks onder water wordt gezet, hebben we afgelopen jaar een aantal winputten verplaatst; dat wil zeggen op een aantal plekken nieuwe winputten geboord. We grepen deze gelegenheid aan om ook het leidingwerk, bestaande winputten en de elektrische bekabeling in het winveld  waar nodig te vervangen of te renoveren. Zodat de drinkwatervoorziening vanuit De Groeve toekomstbestendig is ingericht en de leveringszekerheid gewaarborgd blijft.

Mobiele booster

Bij Vierverlaten werd een test uitgevoerd met de inzet van een 'mobiele booster', een apparaat dat er voor zorgt dat het drinkwater onder een bepaalde druk het leidingnet ingepompt kan worden. Zo konden we water leveren vanuit productielocatie De Punt via ons stadsnet aan de locatie Nietap en het bijbehorende  voorzieningsgebied. Omdat de test goed verliep heeft de mobiele booster actief stand-by gestaan tijdens de uitvoering van de onderhoudswerkzaamheden op productielocatie Nietap. In geval van eventuele onvoorziene tegenslag kon de mobiele booster gelijk ingezet worden zonder de waterdruk in omgeving Vierverlaten te hoeven verlagen.

Na afronding van de werkzaamheden werd de mobiele booster weer ontmanteld en teruggebracht naar de locatie Valtherbos van Waterleidingmaatschappij Drenthe (WMD). De mobiele booster (in eigendom van WMD) kan in geval van calamiteiten worden ingezet voor waterlevering tussen de voorzieningsgebieden van beide bedrijven. De koppelleiding die in 2015 is aangelegd tussen Annen, Valtherbos en Sellingen maakt deze onderlinge waterlevering mogelijk. De mobiele booster draagt dan ook bij aan een robuuste watervoorziening (leveringszekerheid) van beide waterbedrijven.

De mobiele booster bij Vierverlaten De mobiele booster bij Vierverlaten

Beveiliging en crisismanagement

Hoe kwetsbaar ICT-infrastructuur is, bleek toen in mei Nederland en de rest van de wereld werd opgeschrikt door WannaCry, een kwaadaardige ‘ransomware’. Een deel van de Rotterdamse haven lag plat. Voor Waterbedrijf Groningen was dit een extra aanleiding om kritisch te blijven kijken naar haar beveiliging. Daarom hebben we -samen met Waterleidingmaatschappij Drenthe, waarmee we een gezamenlijke ICT-afdeling delen- deelgenomen aan een landelijke cybersecurity-oefening.

Ook met deelnemingen, zoals WLN, werkt Waterbedrijf Groningen samen op het gebied van beveiliging. Samenwerken betekent kennis hebben van elkaars werkwijzen. Onder de noemer ‘grensoverschrijdende incidenten’ hebben we gezamenlijk een beter inzicht ontwikkeld in elkaars procedures en richtlijnen ten aanzien van het omgaan met verstoringen.

Het oefenen zelf heeft ook een nieuwe impuls gekregen. Omdat oefeningen in de huidige opzet onevenredig veel tijd van medewerkers vergt, en er ook andere manieren van oefenen zijn, hebben we verbeteringen aangebracht. Zo kunnen we met tools als bijvoorbeeld Kahoot of Testmoz laagdrempelig door quizzen en stellingen bepaalde onderwerpen zowel individueel als plenair aan de orde stellen. Daarmee worden het leervermogen en de bewustwording vergroot.

AVG

Met de vervanging van de Wet Bescherming Persoonsgegevens door de Algemene Verordening Gegevensbescherming, die voortkomt uit de nieuwe Europese privacywetgeving, worden strenge eisen gesteld aan organisaties om de privacy van hun medewerkers, leveranciers en klanten te beschermen. De vele data, die hun weg vinden via website, e-mail en sociale netwerken, mogen niet het risico lopen om in verkeerde handen te vallen. Daarom heeft een gezamenlijke werkgroep van Waterleidingmaatschappij Drenthe, WLN en Waterbedrijf Groningen nulmetingen uitgevoerd en in kaart gebracht waar welke persoonsgegevens zich bevinden. Naar aanleiding daarvan zijn de bedrijfsprocessen doorgelicht, de risico’s in kaart gebracht en verbeteracties in gang gezet, onder meer in de vorm van het aanscherpen van bestaande, en het instellen van nieuwe regels.

Kwaliteit

Op grond van de Drinkwaterwet is Waterbedrijf Groningen sinds 2011 verplicht om een gecertificeerd kwaliteitsmanagementsysteem te hebben. Al vanaf 2008 hebben wij een systeem dat volgens ISO 9001 is gecertificeerd. De scope van ons certificaat betreft ‘productie, distributie en levering van drinkwater en industriewater’. In juli is door Lloyds een hercertificeringsaudit uitgevoerd, op basis van de vernieuwde ISO 9001:2015 normstelling. Deze audit is goed verlopen, er zijn geen major non-conformities ten opzichte van de normstelling geconstateerd. Dit heeft Lloyds  doen besluiten ons certificaat, op basis van de nieuwste ISO 9001 normstelling, te verlengen.
Ook bij een surveillancebezoek later in het jaar, en specifiek gericht op het klachtenproces en de processen van de afdelingen Strategie & Onderzoek, ICT en het pompstation Onnen, werden geen afwijkingen geconstateerd. Waterbedrijf Groningen voert kwaliteit hoog in het vaandel en doet er alles aan om water schoon en veilig te leveren. Water werkt, zo bleek ook in 2017.

 

Efficiency

Om de kosten minimaal te krijgen en te houden investeert Waterbedrijf Groningen voortdurend in efficiencymaatregelen. Zo werd in 2017 het project Document Management opgestart met als doel om het zoeken en vinden van documentaire informatie te verbeteren en zo efficiënter kennis te kunnen delen en te kunnen samenwerken. Het project richt zich op het vergaderproces, het beleidsproces, het beleidsuitvoeringsproces, en op monitoren en vinden. 

Een ander efficiencyverbeteringsproject betreft de samenvoeging van de steunpunten Noord en Oost met het centraal magazijn in een nieuw onderkomen aan de Fultonweg in Hoogezand. Vorig jaar heeft het bestaande bedrijfspand een ware metamorfose ondergaan: buitenkant, binnenzijde en bedrijfsterrein zijn ingrijpend aangepakt.

Een ander voorbeeld van efficiencyverbetering is de samenwerking van Enexis, gemeente Groningen en Waterbedrijf Groningen met als doel om hun onderhoudswerk aan kabels, leidingen en riolering beter op elkaar af te stemmen. In het project ‘Samen aan de Leiding’ bundelen de drie organisaties zoveel mogelijk hun werkzaamheden in één project voor aanbesteding. Dit betekent een efficiëntere uitvoering en minder overlast op straat.

3: ONDERNEMENDE NUTS

Waterbedrijf Groningen is meer dan leverancier van betrouwbaar drinkwater. Zo leveren wij industriewater (op maat), watertechnologie en duurzame warmte en koude . Dit doen wij in samenwerking met partners. Met onze deelnemingen North Water, Waterbedrijf Groningen Duurzaam, WarmteStad en WLN. En met provincies, gemeenten, waterschappen, energiebedrijven, afvalinzamelaars en andere organisaties die, net als wij, ambities ontwikkelen om Noord-Nederland duurzamer te maken.

WBG Duurzaam

"Met Waterbedrijf Groningen Duurzaam richten wij ons op energievraagstukken, waarin water een rol speelt. Concreet: warmteprojecten, waarin water fungeert als transport- en opslagmedium"

Met Waterbedrijf Groningen Duurzaam richten wij ons op energievraagstukken, waarin water een rol speelt. Zo leveren we vanaf 2014 restwarmte afkomstig uit de zuivelfabriek van FrieslandCampina in Bedum aan sporthal en zwembad De Beemden. In Hoogezand-Sappemeer krijgen sportcentrum De Kalkwijck en cultureel centrum Huis voor Cultuur sinds 2016 duurzame warmte vanuit een warmtenet, dat een biomassaketel als duurzame warmtebron heeft. In 2017 hebben we met de gemeente Loppersum en nog veertien andere partijen een samenwerkingsovereenkomst getekend om invulling te geven aan onderzoek naar het energietransitieplan Loppersum. Waterbedrijf Groningen Duurzaam voegt zo haar kennis en kunde toe aan de energietransitie bij gemeenten in de provincie Groningen.

WarmteStad

In de stad Groningen werken Waterbedrijf Groningen Duurzaam en de gemeente samen in het duurzame nutsbedrijf WarmteStad. Het doel is om duurzame warmte en koude te leveren en zo een belangrijke bijdrage te leveren aan de duurzame toekomst van Groningen

Warmte- en koude opslag (WKO)

Sinds 2015 is het project WKO Europapark operationeel. In dit stadsdeel zijn het woon- en kantoorgebouw Hete Kolen en het gemeentekantoor aan het Harm Buiterplein aangesloten op het bronwaternet van WarmteStad. In 2017 zijn op het Europapark meerdere nieuwe projecten voor een aansluiting gecontracteerd, waaronder De Nieuwe Linie, de Lunettenhof en Kolenpark. Het toenemende aantal aansluitingen vraagt in 2018 om de aanleg van een tweede en mogelijk derde bronnenpaar (WKO-doublet).

Met de overname van de Noord-Nederlandse Duurzame Energie Alliantie van Rendo Duurzaam is WarmteStad eigenaar-exploitant geworden van twee duurzame energiesystemen voor warmte en koude in de stad en een tweetal warmte/koude systemen in Harkstede en Gorredijk. Het betreft zo’n duizend aansluitingen.

Het Europapark Het Europapark

Warmtenet Noordwest

Met het Warmtenet Noordwest gaat WarmteStad in de toekomst 10.000 bedrijven, instellingen en huishoudens voorzien van duurzame warmte. Die kunnen in de toekomst dus allemaal zonder gasaansluiting waardoor de CO₂-uitstoot fors daalt en een belangrijke bijdrage wordt geleverd aan de doelstellingen van de stad Groningen om in 2035 volledig energieneutraal te zijn. In juli 2017 is op de Zernike Campus gestart met de aanleg van het warmtenet, ofwel het netwerk van leidingen onder de grond waardoor warm water stroomt. Zernike is inmiddels afgerond. Er zijn plannen om het warmtenet verder door te trekken naar het noorden van de stad, richting Paddepoel en Selwerd.

Aanvankelijk wilde WarmteStad dit warmtenet voeden via een aardwarmtebron. Hierbij wordt gebruik gemaakt van warmte die diep in de aarde is opgeslagen. Deze plannen zijn in november 2017 echter ‘on hold’ gezet, nadat het Staatstoezicht op de Mijnen (SodM) twijfels had geuit over de veiligheid. Inmiddels is WarmteStad gestart met het onderzoek naar een geschikt alternatief. Het is de bedoeling dat de nieuwe duurzame bron vanaf 2020 gaat draaien. Het streven is dat er voor de zomer van 2018 een plan ligt dat is goed te keuren door de aandeelhouders gemeente en het waterbedrijf.
Tot de nieuwe duurzame bron een feit is, worden bedrijven en woningen op Zernike, Paddepoel en Selwerd voorzien van warmte uit een tijdelijke warmtecentrale.

De eerste buizen de grond in op 7 juli 2017 De eerste buizen de grond in op 7 juli 2017

North Water

Samen met Evides Industriewater heeft Waterbedrijf Groningen voor de levering van water aan grootverbruikers North Water opgericht. North Water levert proceswater, koelwater, spoelwater, demiwater en bluswater en daarnaast oplossingen voor vraagstukken op het gebied van waterbehandeling en afvalwaterzuivering voor bedrijven en industriële complexen

Meer industriewater

De verschillende installaties van North Water hebben ook in 2017 goed gefunctioneerd. Doordat de afnemers in het Eemshavengebied meer water gebruikten, steeg de levering van industriewater met 5 % naar 19,5 miljoen kubieke meter. Er heeft zich een korte, maar ernstige verstoring van één van de leveringen voorgedaan. Dit werd veroorzaakt door onverantwoorde verontreinigingen in het ingenomen oppervlaktewater. Door adequaat ingrijpen is in goed overleg met de klant de schade relatief beperkt gebleven. De bron van deze verontreiniging kon helaas niet worden achterhaald. De verontreiniging werd waargenomen in het ingaande afvalwater van de nabij gelegen rioolwaterzuivering van het waterschap, maar werd door de zuivering niet verwijderd. Dit voorval onderstreept het belang van een adequate bewaking van de kwaliteit van het oppervlaktewater en het rioolwater.

Zuivering afvalwater in de ZAWZI

In de zoute afvalwaterzuiveringsinstallatie ZAWZI wordt zout afvalwater van verschillende industrieën in Delfzijl gezuiverd. De groei in het zuiveren van afvalwater zette zich ook in 2017 voort met een aanbod van 35.900 vervuilingseenheden (ve). De prestaties van de ZAWZI lagen, ondanks de hoge belasting van de installatie, op een goed niveau. Dit is mede te danken aan het unieke goed bezinkbare korrelslib, dat zich in de loop van de tijd heeft ontwikkeld. Vanwege de bijzondere eigenschappen van het slib doen verschillende onderzoekers van de Rijksuniversiteit Groningen en de Technische Universiteit Delft onderzoek hiernaar. Door vernieuwing en uitbreiding van de beluchtingscapaciteit is de zuiveringscapaciteit van de ZAWZI in de loop van 2017 met 30 % uitgebreid naar 48.000 ve. Hierdoor was het mogelijk om het groeiende aanbod aan afvalwater te verwerken. Een bijkomend voordeel van de nieuwe beluchting is een substantiële verlaging van het energieverbruik. De lozing van gezuiverd afvalwater is per 1 september 2017 voor een nieuwe periode van tien jaar vergund.

De toekomst lonkt

Voor de continuïteit van bedrijven is het belangrijk dat zij blijven inspelen op toekomstige ontwikkelingen in de markt, waarin ze opereren. De aantrekkende economie, die gepaard gaat met stijgende omzetten, is een belangrijke ontwikkeling, net als de trend van verduurzaming met als inzet verlaging van de footprint voor energie, chemie, water en natuurlijk CO₂. Ook de circulaire economie is een trend om rekening mee te houden: hierbij is de focus gericht op het realiseren van kringlopen, naast hergebruik en de waterketen. Ten slotte is er het naleven van de Parijse klimaatafspraken, die bijvoorbeeld de energietransitie en de biobased economy de wind in de zeilen geeft.

Deze ontwikkelingen zullen ook gevolgen hebben voor de industrie in het noorden van Nederland. North Water volgt deze ontwikkelingen als partner voor de industrie voor waterzaken; door hierop voor zo ver mogelijk in te spelen, krijgt water de kans om zijn werk doen. Voorbeelden in de regio zijn de bouw van een bioraffinagefabriek in Delfzijl, de ontwikkeling van de waterstofeconomie voor de productie van groene waterstof, het onderzoek naar de inzet van waterstof in een CO₂-vrije energiecentrale in de Eemshaven en de uitbreiding van de productie van groene methanol.

Duurzame industriewatervoorziening

In het traject naar een duurzame industriewatervoorziening in de Eemshaven zijn belangrijke besluiten genomen en flinke vorderingen gemaakt. Waterbedrijf Groningen heeft het besluit genomen om naast het voorziene industriewaternet voor gezuiverd oppervlaktewater uit het Eemskanaal een drinkwaternet aan te leggen om de watervoorziening in het noorden van de provincie te versterken. Hierdoor ontstaat synergie in de aanleg van de voorzieningen, wordt het knelpunt in de leveringscapaciteit voor drinkwater weggenomen en ontstaat er een volwaardige back up voorziening voor de levering van industriewater. In opdracht van een datacentrum is de engineering van de duurzame watervoorziening in 2017 verder opgepakt. De zuivering van het oppervlaktewater zal plaatsvinden op de locatie van de rioolwaterzuivering in Garmerwolde. In samenspraak met Waterschap Noorderzijlvest worden de mogelijkheden van synergie vastgesteld en verder ontwikkeld. Met de geplande aanleg van de voorzieningen kan op een duurzame manier aan de groeiende watervraag worden voldaan zonder aanspraak te hoeven maken op de bronnen voor drinkwater uit de Drentse Hondsrug. Industriewater werkt in het belang van het milieu en de klant!

Eemshaven Eemshaven

WLN

WLN controleert en beheert voor Waterbedrijf Groningen en Waterleidingmaatschappij Drenthe de kwaliteit van het drink- en industriewater. Daarnaast is het de vraagbaak en partner voor toegepast (wetenschappelijk) onderzoek naar water in al haar verschijningsvormen. WLN adviseert en ondersteunt de beide drinkwaterbedrijven en hun dochters bovendien bij het ontwikkelen, inrichten en verbeteren van waterzuiveringsinstallaties en bij vraagstukken rondom waterkwaliteit.

WLN, 'de betrokken expert'

De ingeslagen koers om als ‘de betrokken expert’ samen met klanten aan de slag te gaan met waterkwaliteit blijkt een goede richting voor WLN. Water werkt als verbinder tussen WLN enerzijds en Waterbedrijf Groningen en Waterleidingmaatschappij Drenthe anderzijds in haar rol als waterkwaliteitsgeweten: van Bron tot Tap. In deze rol zoekt WLN samen met Waterbedrijf Groningen continu naar verbetering.
Zo is ook de invloed van de omgeving steeds belangrijker voor de monitoring van de waterkwaliteit. Als bekend is welke stoffen we kunnen verwachten, kan WLN veel gerichter analyseren. Overleg met provincies, waterschappen en andere stakeholders in de waterwingebieden hoort hierbij. Met de nieuwste analysemethode ‘chemische screenings technologie’ kan WLN vervolgens heel gericht speuren naar organische microverontreinigingen in de grondwaterbronnen en de Drentsche Aa.

Het afgelopen jaar is de biologische snelle methode gevalideerd en ter goedkeuring aangeboden aan de Inspectie Leefomgeving en Transport. WLN verwacht dat deze technologie vanaf het eerste kwartaal 2018 als wettelijk alternatief mag worden gebruikt. Dit betekent een tijdswinst van meer dan veertig uur. Het ministerie heeft alle waterbedrijven gevraagd om een meer risico-gestuurde monitoring van de waterkwaliteit in te richten. In 2017 is hard gewerkt aan de richtlijnen; de nieuwe analyse-technologieën sluiten hier heel goed bij aan.  

Samenwerken

WLN blijft investeren in nieuwe technologische ontwikkelingen. Dat doet het samen met innovatieve partners als KWR, Wetsus en collega-drinkwaterlaboratoria. Zo garandeert het de waterbedrijven het ‘lab van de toekomst’. Met kennis en ervaring, die tot uitdrukking komen in kundige adviseurs en een excellent laboratorium, is WLN in staat om ook commerciële organisaties te ontzorgen bij watervraagstukken. WLN richt haar focus op de samenwerking met de zusterbedrijven voor industriewater en de sectoren zuivel, food, overheid en zwembaden. Dat gebeurt vanuit de twee pijlers Industrie en Overheid, die elk een andere benaderingsstrategie hebben. Onder Overheid valt ook de strategische samenwerking met de drie noordelijke waterschappen en de waterbedrijven Waterleidingmaatschappij Drenthe en Waterbedrijf Groningen. Hierbij wordt gezamenlijk onderzoek in de waterketen opgepakt en de participatie in Wetsus verankerd. Deze krachtige samenwerking wordt in de toekomst mogelijk uitgebreid.

Een belangrijk onderzoek in 2017 was gericht op zogenoemde ‘Super Sludge’, waarmee medicijnresten uit afvalwater worden verwijderd. Dit onderzoek wordt nu landelijk uitgerold en dit kan de hele watersector grote investeringen besparen. Ook de gezamenlijke positionering van de industriewaterbedrijven van Waterbedrijf Groningen en Waterleidingmaatschappij Drenthe en WLN is een sterk instrument om klanten in de regio duurzaam te bedienen, in de weet dat water werkt. Voorbeelden zijn klanten in de Eemshaven en Delfzijl, maar ook bijvoorbeeld de waterplannen voor Zeehondencentrum Pieterburen.  

Advies en onderzoek

WLN heeft in opdracht van Waterbedrijf Groningen geadviseerd over de technologische staat van de productielocatie Onnen en de renovatie van De Groeve. Ook heeft WLN technologisch gekeken naar de kansen en knelpunten bij het opschalen van de productie op de locatie Sellingen. Op de locatie Nietap zijn adviezen geïmplementeerd, die zijn gericht op bacteriologische nagroei en optimalisatie voor spoelwaterhergebruik.
Op de locatie De Punt -waar grotendeels oppervlaktewater wordt gebruikt als waterbron- is speciale aandacht besteed aan de biologische ‘Early Warning’ op de Drentsche Aa. Daarnaast is de nieuwe SI-modellering (saturatie index) geïmplementeerd; de kers op de pudding van een eigen innovatie! 
Verder is er gezamenlijk onderzoek verricht naar de mogelijkheden voor de plaatsing van zonnepanelen op het mengbekken ‘zon op water’, en naar het gunstige effect van wormen op de weerstand in de langzame zandfilters en naar verbeteringen in de slibafzet.
Al met al een breed scala aan onderzoeken, dat moet resulteren in nog betere en duurzame resultaten, die zicht bieden op hoe water werkt.

De betrokken expert De betrokken expert

Waterketen Groningen Noord-Drenthe

Water verbindt 27 Groninger en Drentse gemeenten, de waterschappen Noorderzijlvest en Hunze en Aa’s, Waterleidingmaatschappij Drenthe en Waterbedrijf Groningen sinds 2012 in het samenwerkingsverband Waterketen Groningen/Noord-Drenthe.

Sinds 2012 vormen 27 Groninger en Drentse gemeenten, de waterschappen Noorderzijlvest en Hunze en Aa’s, Waterleidingmaatschappij Drenthe en Waterbedrijf Groningen het samenwerkingsverband Waterketen Groningen - Noord-Drenthe. De waterketen is een initiatief van de Vereniging van Groninger Gemeenten (VGG) en de Vereniging van Drentse Gemeenten (VDG), als noordelijk initiatief dat voortkomt uit het landelijke Bestuursakkoord Water. Het doel van het samenwerkingsverband is in de eerste plaats lagere kosten voor drinkwater, riolering en afvalwaterzuivering, en daarnaast het uitwisselen van kennis en ervaring in de waterketen. Dat moet leiden tot verhoging van de kwaliteit van de waterorganisaties, hun producten en diensten en vermindering van de kwetsbaarheid van de deelnemende organisaties.

 

4: BETROKKEN MEDEWERKERS

Tevreden klanten en betrokken medewerkers, dat gaat hand in hand. Water winnen, produceren, transporteren en leveren is een kwestie van techniek, elektronica, leidingen, pompen, maar vooral van mensen. Mensen die dag in, dag uit met plezier en toewijding hun werk doen. En dat allemaal gericht op doen wat onze klanten is beloofd. We investeren niet voor niets in onze organisatie, in onze medewerkers. In hun kennis, kunde en vaardigheden. In hun betrokkenheid met elkaar en hun klanten laten ze zien hoe water werkt. Want alleen vanuit betrokkenheid komen goede producten en excellente diensten voort, die uitmonden in de zekerheid van 24/7 schoon en veilig water tegen de laagst mogelijke kosten.

"Alleen vanuit betrokkenheid komen goede producten en excellente diensten voort"

Duurzame inzetbaarheid

De duurzaamheidsambities van Waterbedrijf Groningen gelden niet alleen de fysieke duurzaamheidscondities bij de winning, productie, transport en levering, maar ook ons menselijke kapitaal; we willen graag dat onze medewerkers zo duurzaam mogelijk inzetbaar zijn. Dat is goed voor onze organisatie en goed voor onze medewerkers.

Duurzame inzetbaarheid is sinds vorig jaar een vast agendapunt tijdens het Plangesprek met onze medewerkers. Daarbij wordt stilgestaan bij onder meer wensen en ambities, werkzaamheden, functie en carrièreperspectief. Daarnaast bij cursussen, die de inzetbaarheid bevorderen, en bij flexibel werken.

HR Visie Waterbedrijf Groningen

Nieuwe HR-visie

Met de nieuwe naamgeving van de voormalige afdeling P&O benadrukt de afdeling HR de waarde die Waterbedrijf Groningen hecht aan haar menselijke kapitaal. Met als uitgangspunt een duurzame inzetbaarheid beweegt de afdeling mee met onze samenleving. Klanten worden mondiger, medewerkers zelfstandiger en onderlinge samenwerking wordt, net als samenwerking met externe partijen, steeds belangrijker.

In een nieuwe visie, die in 2017 werd gepresenteerd, staat de zelflerende organisatie centraal, die inspeelt op continue ontwikkelingen op de arbeidsmarkt op het gebied van onder meer flexibiliteit en mobiliteit.

De afdeling HR vormt de verbinding tussen organisatie en medewerkers, waar het gaat om de vragen van de medewerkers (wat wil ik?) en de eisen van de organisatie.  Aan de hand van vier speerpunten lieten we ook vorig jaar water werken aan de vervolmaking van de duurzame inzetbaarheid van onze medewerkers:

  • Ontwikkeling medewerkers;
  • Veiligheid, gezondheid, welzijn en milieu;
  • Leiderschaps- en organisatieontwikkeling;
  • Flexibele organisatie.

Veiligheid, gezondheid, welzijn en milieu (VGWM)

Veiligheid voorop, samen met gezondheid, welzijn en milieu. In het VGWM-jaarplan 2017 heeft Waterbedrijf Groningen haar ambities en plannen aangegeven. Deze waren gericht op elkaar aanspreken op veilig gedrag. Dit leidde vorig jaar tot verschillende activiteiten. Zo heeft een bijeenkomst met de VGWM-ambassadeurs ertoe geleid dat er een nieuw GO (Geen Ongevallen) gesprek op de werkplek is ontwikkeld en dat de werkplekinspecties voor alle betrokkenen werkbaar worden. Volgens de nieuwe aanpak vinden de onaangekondigde GO-gesprekken alleen plaats bij grote projecten en niet bij standaardwerkzaamheden. Alleen met wie wil, wordt een gesprek gevoerd. Bij de operationele afdelingen zijn workshops georganiseerd over de do’s en don’ts van elkaar aanspreken op gedrag. Collega’s hebben elkaar beoordeeld op veilig werken bij de uitvoering van diverse werkzaamheden. Tijdens toolboxen is er frequent gewezen op de wederzijdse verantwoordelijkheid op het gebied van veiligheid. Dit alles met in het achterhoofd de ambitie om de volgende trede op de ‘veiligheidscultuurladder’ te bereiken. Deze houdt in de proactieve fase (niveau 4): wij zijn alert op mogelijke risico’s. In 2017 heeft zich slechts één ongeval met verzuim voorgedaan. Samen met 2016 telt 2017 zo het laagste aantal (verzuim)ongevallen van de afgelopen vijf jaar. Water werkt veilig!

Werken vanuit VEI

Al jaren werken medewerkers van Waterbedrijf Groningen in projecten in verre landen. Ze helpen daar om lokale waterbedrijven in staat te stellen mensen de levering van schoon en veilig water te garanderen en te zorgen voor een goede riolering. Waterbedrijf Groningen werkt hierbij samen met Vitens, WML, Evides en Brabant Water in Vitens Evides International (VEI). 

In 2017 werd het project WaterWorX opgestart, een samenwerking tussen de tien waterbedrijven, het ministerie van Buitenlandse Zaken en 23 lokale waterbedrijven in Azië, Afrika en Zuid-Amerika. De ambitie van WaterWorX komt voort uit het Duurzame Ontwikkelingsdoel 6 van de Verenigde Naties. Dit doel is erop gericht om tien miljoen mensen te voorzien van een duurzame toegang tot veilig drinkwater en sanitaire voorzieningen vóór 2030. Via Water Operator Partnerships (WOP) delen de waterbedrijven hun kennis en kunde voor een lange termijn met lokale drinkwaterbedrijven in de andere werelddelen. De WOP’s worden door VEI onder de vlag van WaterWorX uitgevoerd. Dankzij WaterWorX hebben we nu de financiële zekerheid voor het opzetten van twaalf nieuwe WOP’s en hebben we de extra slagkracht van vijf aangesloten waterbedrijven en het ministerie van Buitenlandse Zaken.

Vanuit Waterbedrijf Groningen hebben in 2017 twaalf medewerkers als short term expert deelgenomen aan projecten in Ethiopië, Mozambique, Filippijnen, Suriname, Vietnam, Zambia en Zimbabwe. In totaal ging het hierbij om 46 werkweken. Een van onze medewerkers was verantwoordelijk voor de coördinatie en het contractmanagement van het programma WaterWorX.

WaterWorx WaterWorx

Werving en selectie

Waterbedrijf Groningen wil de betrouwbare levering van schoon en veilig water niet alleen vandaag en morgen garanderen, maar ook overmorgen. Deze belofte kunnen we alleen waarmaken als we in de toekomst beschikken over goed opgeleide, kundige en betrokken medewerkers.
Onder een gesternte van onder meer vergrijzing, duurzaamheid en automatisering komt onze toekomstige vraag naar medewerkers tot stand. De juiste mensen vinden en binden is een kwestie van slimme werving en selectie, naast participatie en betrokkenheidsvergroting uiteraard.

 De werving begint bij Waterbedrijf Groningen niet pas als er een functie vacant is. Wij investeren in contacten met verschillende opleidingsorganisaties, die verschillende soorten en niveaus onderwijs aanbieden. Maar eigenlijk beginnen we al veel eerder. Met voorlichtingsactiviteiten op basisscholen bijvoorbeeld. Ook in 2017 lieten we kinderen op jonge leeftijd al zien hoe water werkt.
Serieus wordt het op het voortgezet onderwijs. Een mooi voorbeeld was vorig jaar de Havo Carrousel: een bijeenkomst met leerlingen, die overwegen om de hbo-opleiding Water Technology te gaan doen nadat ze hun havodiploma hebben gehaald. Ze konden ruiken aan de drinkwaterproductie door verhalen van een procestechnoloog en een projectleider procesautomatisering. Aan de hand van een simulatiespel konden ze spelen met de techniek. De Havo Carrousel werd georganiseerd voor meerdere scholen in Groningen om havoleerlingen te helpen bij het vormgeven van hun loopbaan. Tijdens een interactief programma kregen ze inzicht in een algemeen beeld van waterberoepen en de benodigde competenties. Naast de Havo Carrousel deed Waterbedrijf Groningen ook mee aan een Vmbo Carrousel.

De 'smaaktest' De 'smaaktest'

Kengetallen

Kengetallen
  2015 2016 2017
FTE 208 214 221
Aantal medewerkers 222 228 235
Gemiddelde leeftijd 48,6 49,0 50,0
Gemiddeld aantal dienstjaren 17,2 17,7 17,9
Full time / Part time 176/46 164/64 173/62
Man / Vrouw 171/51 179/49 183/52
Ziekteverzuim 2,9 4,0 4,0

'Handen uit de mouwen' 2017 'Handen uit de mouwen' 2017

5: DUURZAAM HANDELEN

Duurzaam handelen gaat over de goede dingen doen. Toekomstbestendig ondernemen. Waarde toevoegen aan de regio, zowel op economisch gebied als wat leefbaarheid betreft. Bewuste keuzes maken en nieuwe kansen creëren. Waterbedrijf Groningen wil haar bijdrage leveren aan een duurzame ontwikkeling van het bedrijf én de regio. Niet alleen op papier, maar telkens opnieuw in het dagelijks handelen met oog voor natuur, milieu en mensen. Net zoals we onze aarde in goede conditie willen nalaten aan onze kinderen, willen we hen garanderen dat zij, net als wij, kunnen beschikken over schoon en betrouwbaar water.

Waterbedrijf Groningen wil haar bijdrage leveren aan een duurzame ontwikkeling van het bedrijf én de regio

Bronzuiver

Naast grondwater is oppervlaktewater een belangrijke grondstof voor onze eindproducten drinkwater en industriewater. Zeker bij drinkwater komt het erop aan dat de kwaliteit onberispelijk is. Een schone Drentse Aa is voor onze drinkwaterproductielocatie De Punt van vitaal belang. In het ‘Uitvoeringsprogramma Drentsche Aa’ bundelt Waterbedrijf Groningen haar krachten met de Provincie Drenthe en Waterschap Hunze en Aa’s om samen met gemeenten, burgers, ondernemers en agrariërs maatregelen te ontwikkelen die zijn gericht op een duurzame kwaliteit van het oppervlaktewater. Deze maatregelen betreffen voorlichting over activiteiten die de waterkwaliteit beïnvloeden, het stimuleren van alternatieven voor chemische gewasbeschermingsmiddelen, uitwisseling van kennis en innovatie over milieuvriendelijk terreinbeheer, het onderzoeken van maatregelen bij agrariërs en het actualiseren van spuitvrije zones en vul- en spoelplaatsen in het gebied. Met de uitvoering van de maatregelen moet het mogelijk zijn om de kwaliteit van de zeven miljard liter water, die we jaarlijks winnen uit de Drentsche Aa, duurzaam te borgen.

Drentsche Aa Drentsche Aa

Water en natuur

Een initiatief dat is gericht op de duurzame inlossing van onze belofte om schoon en veilig drinkwater te leveren in combinatie met natuurbeheer is de ontwikkeling van een moerasgebied in het Hunzedal. De Provincie Drenthe, Waterschap Hunze en Aa’s, Waterbedrijf Groningen, Stichting Het Drentse Landschap en de gemeente Tynaarlo werken samen in een uitvoeringsplan van het project Tusschenwater. In dit project krijgen waterwinning, waterberging en natuurontwikkeling alle ruimte.

De waterwinning loopt gesmeerd, het noodbergingsgebied is gereed en de kwaliteit van de natuurwaarden neemt toe, getuige het paartje zeearenden dat zich bij het Zuidlaardermeer heeft gevestigd. De vogels bouwden vorig jaar een nest in het voor publiek ontoegankelijke deel van het natuurgebied van Het Groninger Landschap. En ze kregen zelfs kroost, een primeur voor de provincie Groningen. In augustus vloog een jonge zeearend uit over een leefgebied, dat wordt gekenmerkt door hoge natuurwaarden en waar Waterbedrijf Groningen een deel van haar water wint. Duurzame waterwinning uit schone bronnen en natuurontwikkeling gaan hand in hand….

.

CO₂ neutraal

Sinds 2013 is Waterbedrijf Groningen een CO₂-neutrale organisatie. Maar dit betekent niet dat er verder geen werk aan de winkel is in onze duurzaamheidsgang. Steeds opnieuw ontstaan ideeën en initiatieven om onze CO₂-voetafdruk verder naar beneden te brengen. Zo besparen we waar we kunnen op het gebruik van energie en grondstoffen en gebruiken we zonne-energie. De CO₂-uitstoot willen we verder verminderen door maatregelen in onze bedrijfsvoering en compenserende activiteiten van Waterbedrijf Groningen Duurzaam en WarmteStad. Water werkt mee aan een CO2-neutrale samenleving.

Waterbedrijf Groningen maakt samen met dertig bedrijven, kennisinstellingen en overheden deel uit van het in 2017 opgerichte Nationaal Consortium ‘Zon op water’. De ambitie is om aan de hand van proefprojecten een drijvende installatie van zonnepanelen te ontwikkelen: die levert goedkoper zonne-energie dan een installatie op land en kan zo mogelijk zorgen voor een doorbraak in de toepassing van zonnevelden.

In het kader van asset management is de leidraad om bij investeringen in te zetten op duurzame varianten. Zo is bij de gunningscriteria bij de inkoop van bedrijfsauto’s het aandeel ‘duurzaam’ groter geworden.

Het begint bij bewustwording en houding. Daarna volgt het gedrag. Dat geldt ook bij de mobiliteits challenge die medewerkers met bedrijfsauto’s moest aanzetten tot minder autokilometers. Startpunt waren de 1,5 miljoen autokilometers in de ruim tachtig bedrijfsauto’s, die worden gereden voor werkzaamheden aan het 5.000 kilometer lange leidingnetwerk plus alle daarin werkzame installaties. Slimmer plannen, kortere routes en een ander rijgedrag leidden vorig jaar in drie maanden tijd tot maar liefst 18% minder autokilometers.

Green City Tree

Om onze duurzaamheidsambities te onderstrepen plaatsten we bij ons hoofdkantoor een watertappunt en een ‘Green City Tree’: een wand met mos, die net zoveel lucht zuivert als 250 bomen. Deze tweede installatie in ons land is goed voor 240 ton CO₂ per jaar.

Educatie en voorlichting

Eerst bewustwording, dan houding en gedrag. Dit motto gold ook bij het organiseren van, en deelnemen in verschillende activiteiten op het gebied van duurzaamheid. In het project ‘Samen werken aan ons water in Groningen en Drenthe’ maakten basisscholen gebruik van het educatieproject ‘Ons water in jouw klas’. Hiervoor organiseerde de afdeling Natuur- en Duurzaamheidseducatie van de gemeente Groningen een speciale netwerkdag. Het educatieproject is een initiatief van ‘Zonder is Gezonder’, dat mede mogelijk is gemaakt door de Waterketen Groningen – Noord-Drenthe, waarvan Waterbedrijf Groningen deel uitmaakt.

 Ander voorbeeld: 60 leerlingen van groep 7 van de Sint-Nicolaasschool in Haren hebben onder het motto ‘Je school kan de boom in’ op het terrein van onze locatie De Punt wilgen geknot onder begeleiding van Landschapsbeheer Groningen en Waterbedrijf Groningen.
Aan de First Lego League deden honderd jongeren mee om zo de maatschappelijke rol van techniek en technologie te onderzoeken. Omdat het thema van 2017 ‘water’ was verzorgde Waterbedrijf Groningen een presentatie voor meer dan tweehonderd jongeren. Zo maakten ze kennis met ‘dat en hoe water werkt’.

Slootjes expeditie Tusschenwater Slootjes expeditie Tusschenwater

Kraanwater de duurzame dorstlesser

Kraanwater is gezonder, milieuvriendelijker en goedkoper dan water in flessen, laat staan calorierijke dranken in flessen, pakken of blikken. Daarom stimuleert Waterbedrijf Groningen mensen om kraanwater te drinken. Ook in 2017 waren we weer betrokken bij verschillende activiteiten. Bijvoorbeeld de opening van vijftien nieuwe drinkwaterpunten in gebouwen van de Rijksuniversiteit Groningen naar aanleiding van de Taskforce Green University. Dit initiatief sluit aan bij de vraag die bij meer onderwijs- en andere instellingen en bedrijven leeft om in kantines gezonde alternatieven te introduceren. Bij scholengemeenschap Nijeborg in Leek werd in het kader van het project GoH2O een indoor watertappunt geplaatst. Het project is gericht op een gezonde leefstijl in brede zin en een gezonde leefomgeving en sluit aan bij het gemeentelijke programma ‘Gezond in Leek’.

Ook bij evenementen was Waterbedrijf Groningen present. Bijvoorbeeld het Bevrijdingsfestival in het Stadspark in Groningen, waar bezoekers voor een muntje een opvouwbaar waterflesje konden kopen. Of het festival Hongerige Wolf. Een ander evenement betreft de grootste zandbak van het westelijk halfrond, die in de Groninger wijk De Wijert werd opgetrokken: daar plaatsten we een watertappunt.

Ten slotte de duizenden bekertjes water die we, jaarlijks en dus ook vorig jaar weer, uitreikten aan deelnemers van de KEI-week en bezoekers van het Noorderzon-festival. Dankbare dagen voor onze promotieteams, die op bijzondere plekken meemaakten hoe de werking van Gronings drinkwater werd gewaardeerd.

RUG opent kraanwatertappunten RUG opent kraanwatertappunten